IBA Parkstad


IBA staat voor Internationale Bau Ausstellung, van oorsprong een internationale Bouwtentoonstelling en tegenwoordig een transformatie- en herstructureringsinstrument. IBA zoekt naar vernieuwende, toekomstgerichte projecten die duurzaam van betekenis zijn voor de ontwikkeling van een stad of gebied. IBA bouwt zelf niet, maar regelt processen. Het legt de basis voor een nieuwe oriëntatie op de toekomst waarin maatschappelijke veranderingen worden aangejaagd.

Waarom een IBA in Parkstad?

Parkstad is sinds de mijnsluitingen in de jaren zeventig in transitie. Elf grote mijnterreinen werden getransformeerd in woon-, werk- en groenlocaties.

Parkstad bestaat uit acht gemeenten in de voormalige Oostelijke Mijnstreek: Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Onderbanken, Simpelveld, Schinveld en Voerendaal. Voor IBA Parkstad is Schinnen ook aangesloten, omdat Schinnen, Onderbanken en Nuth in 2019 als gemeente Beekdaelen verdergaan. Deze negen gemeenten kenmerken zich door de mijnsluitingen in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Dat leidde tot sociale problematiek, hoge werkloosheid, vergrijzing en wegtrekkende jongeren. De regio heeft van alles te veel: woningen, bedrijventerreinen, winkel- en kantoorruimtes, schoolgebouwen, buurthuizen en kerken. Het gebied moet ‘terug groeien’ en tegelijkertijd aantrekkelijk blijven om te wonen en werken.

Samen wordt gezocht naar mogelijkheden om de bedrijvigheid te stimuleren, de leefbaarheid in de wijken te verbeteren, de centra te vernieuwen, de energietransitie vlot te trekken en de landschappelijke kwaliteit beter te benutten. IBA is hiervoor het instrument bij uitstek. Met de IBA wordt de kracht van de regio Parkstad ingezet om de economische structuur van de regio te versterken, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de eigen inwoners, het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld.

IBA Parkstad

Parkstad past tot 2020 de IBA-methode toe. Vernieuwende ideeën worden opgehaald uit de regio en daarbuiten. Experts buigen zich over toonaangevende projecten en identificeren de kansen die deze de regio bieden. Daarnaast voegt IBA waarde toe aan projecten, zowel inhoudelijk als financieel. Met als doel: projecten en dus de regio beter maken. Bureau IBA Parkstad begeleidt, verbindt en zwengelt projecten aan. In 2020 worden de projecten in een expositie getoond als voorbeeld van vernieuwing in de bouw. Ook wordt de impact van de projecten op de leefomgeving inzichtelijk gemaakt.

Provincie Limburg

Provincie Limburg en de acht Parkstadgemeenten hebben in oktober 2013 besloten IBA Parkstad van start te laten gaan. Sinds juli 2014 is de organisatie en uitvoering daarvan in handen van IBA Parkstad B.V. In januari 2017 is de gemeente Schinnen toegetreden. De Provincie en gemeenten zijn samen het commitment aangegaan tot en met 2020, het expojaar van IBA Parkstad.

De doelstelling van IBA sluit naadloos aan op het ‘Coalitieakkoord 2015-2019’ (in Limburg bereiken we meer). Hierin heeft de Provincie zich tot doel gesteld om een brede agenda te voeren, waarin net als bij IBA o.a. de volgende effecten gewenst zijn:

  • een beter woon-, werk- en leefklimaat;
  • actiever en gezondere inwoners;
  • meer duurzaamheid;
  • een positieve bijdrage in de beleving van trots en identiteit; en
  • meer grensoverschrijdende samenwerking.

De Provincie Limburg heeft bovengenoemde focus vertaald naar een kader dat toeziet op het beschikbaar stellen en effectief inzetten van gereserveerde middelen voor IBA, het IBA Kader 2016.

Daarnaast heeft IBA een grote mate van samenhang met én kan het een positieve bijdrage leveren aan het realiseren van provinciale doelen binnen diverse beleidsterreinen, programma’s en projecten, zoals:

  • Stedelijke Ontwikkeling
  • Sociale agenda
  • Wonen
  • Energie en Duurzaamheid
  • Sport
  • Monumentenbeleid

5 thema’s geven Parkstad een nieuwe toekomst

Tientallen IBA-projecten geven Parkstad een nieuwe toekomst. Elk project is gebaseerd op één of meer thema’s. In totaal onderscheiden we vijf verschillende thema’s. Je kunt ze beschouwen als een propellerblad (een vliegwiel); pas als ze alle vijf in beweging zijn en samenwerken, dan draait het vliegwiel en geeft het kracht. Zo werkt het met alle IBA-projecten: samen maken ze van Parkstad een inspirerende en toekomstbestendige omgeving. Dat zorgt voor hernieuwde trots voor bewoners en ondernemers van Parkstad.

1.  PARK: het landschap opnieuw ontdekt (Collateral Landscape)

Het buitengebied (de landelijke gemeenten) en de parkgebieden (Park Gravenrode en de Groevengordel/heidegebied) van Parkstad hebben veel te bieden. Dit landschap wordt met grote en kleine recreatieve attracties opnieuw beleefd en toegankelijk voor veel mensen, van cultuurtoeristen tot rustzoekers. Dat lukt met de fiets- en wandelroute Leisure Lane dwars door het groen, en met de Buitenring eromheen. Deze route (de Leisure Lane) verbindt ook initiatieven zoals wijnbouw en stadslandbouw. Andere projecten benutten materiaal uit de bodem, zoals zilverzand en Kunradersteen. Of ze gebruiken het landschap als bron van duurzame energie, zoals grondwater in de oude mijngangen en waterkracht van de vele beken.

Tot nu toe was het landschap slechts een onbedoelde bijkomstigheid van het komen en gaan van de mijnindustrie: een Collateral Landscape (letterlijke vertaling: bijkomend landschap). Collateral betekent echter ook: zekerheid. IBA-projecten geven dit onbedoelde landschap een nieuwe toekomst.

2. STAD: herstructurering en hergebruik in het stedelijk gebied (Re-Use & Remodelling)

In het stedelijk gebied liggen veel kansen voor Parkstad. Heerlen ontwikkelt een kleiner en bruisender winkelgebied. Ook krijgt de stad een aantrekkelijkere openbare ruimte, ruimte voor popcultuur en een versterking van de Romeinse identiteit. In Kerkrade wordt het stadshart door Center Court verbonden met landschapspark Gravenrode dat doorloopt tot in Landgraaf.

De aanpak van wijken als Treebeek en Heilust maakt oplossingen voor oriëntatie, identiteit en leegstand concreet. Ook geeft het een nieuwe kijk op stadsdelen die na de mijnen aan elkaar zijn gegroeid en nu te maken hebben met bevolkingskrimp.

Materialen in gebouwen worden opgenomen in digitale databases. Als een gebouw wordt gesloopt, kunnen de materialen sociaal, duurzaam en efficiënt worden hergebruikt. De herstructurering en het hergebruik geven het stedelijk gebied een nieuwe impuls.

3 Slimme oplossingen voor erfgoed (Clever Heritage)

Behoud van het erfgoed met slimme oplossingen is belangrijk. Leegstaande kerken, kloosters of hoeves kunnen bijvoorbeeld een nieuw leven krijgen als woonbestemming. Het aanpassen van regelgeving biedt daarvoor uitkomsten. Ingrepen in onder meer het Romeins Kwartier in Heerlen en de mijnwerkerskoloniën Treebeek en Lauradorp, maken het DNA van Parkstad herkenbaar en beleefbaar. Een zorgcomplex in een oud klooster (Elisabeth Stift) kan bovendien profiteren van lage stookkosten door innovatief isolatiemateriaal. Deze techniek komt uit de Energiewaaier die speciaal voor het erfgoed is gemaakt.

Het erfgoed vormt ook oriëntatiepunten in de regio. Dit komt door de historische ligging langs beken, wegen en op centrale plekken. Goed beleid over een langere periode kan veel erfgoed van Parkstad herstellen, een nieuwe invulling geven en daarmee een duurzame toekomst geven.

4 Het ‘nieuwe maken’ (Crafts & Manufacturing)

De voormalige Oostelijke Mijnstreek is van oudsher sterk in maken. De regio kan haar vakmanschap inzetten voor duurzaam en slimmer bouwen, een van de grootste uitdagingen van deze tijd. Innovatieve projecten, zoals Superlocal, borduren met het spectaculaire hergebruik van hoogbouwflats hierop voort op. Bij Slot Schaesberg herleven oude en nieuwe ambachten in de bouw. In het GTB Lab worden op het hoogste niveau technieken en producten uitgevonden voor circulair bouwen, waarbij sloopafval niet meer bestaat. Samen met bedrijven worden deze uitvindingen getest en in de praktijk gebracht.

Parkstad ligt midden in de driehoek Eindhoven-Leuven-Aken, het meest innovatieve gebied ter wereld. Technologische visionairs werken samen aan duurzame oplossingen voor erfgoed, vastgoed en landschap. Via de living labs van IBA Labor vindt het ‘nieuwe maken’ zijn weg naar concrete projecten waar Parkstad trots op kan zijn.

5          Parkstad neemt initiatief (Activating the Mental Space)

De trots en het optimisme van de streek hebben grote invloed op het dagelijks leven. In tijdelijke projecten als Stadspark Park Urbana, de Sleeping Experience en Parkstad Fotografeert komt de energie in de regio naar boven. Met Ikgroenhet en Gebrookerbos neemt de buurt initiatief voor een betere leefomgeving. Nieuwe herkenningspunten op de mijnberg Wilhelmina en in de Groevengordel spreken tot de verbeelding en versterken de identiteit van de streek.

Het wegtrekken van de mijnindustrie is nog steeds voelbaar, maar met deze en andere IBA-projecten activeert de regio haar ‘mentale ruimte’. Bij projecten als IBA Labor en Leisure Lane is het hernieuwde zelfvertrouwen merkbaar, er is wil om samen te werken met omliggende regio’s. Met tentoonstellingen, tijdelijke events, culturele projecten en social media wordt tijdens de IBA jaren toegewerkt naar nieuw zelfvertrouwen van Parkstad. Een regio om trots op te zijn.

IBA Projecten

Op 24 juni 2016 heeft IBA Parkstad het ambitieuze uitvoeringsprogramma gepresenteerd. Dit bestaat uit 50 projecten. Van die 50 projecten zijn 15 projecten in het najaar van 2017 aangewezen als sleutelproject.

Het Uitvoeringsprogramma IBA is het resultaat van een interactief proces, waarbij de projecten uit de Open Oproep verbonden en verrijkt zijn met de ambities van de partners in de regio. Dat zijn onder andere bewoners, ondernemers, gemeentes, corporaties en zorginstellingen. Door met deze partners samen te werken is de uitvoeringskracht vergroot.

De IBA-projecten zijn zeer divers. Het is meer dan alleen bouwen. IBA kijkt zowel naar stedelijke als landelijke gebieden en thema’s binnen Parkstad. Natuurgebieden, winkelstraten, parken, zorg, onderwijs en cultuur zijn onderdeel van de projecten. IBA pakt de projecten aan samen met de bewoners en ondernemers van Parkstad, de gemeenten en de provincie, en andere partners in het maatschappelijk middenveld.

IBA bouwt niet zelf maar regisseert processen en jaagt deze aan. Iedere projectindiener (projecteigenaar) is zelf verantwoordelijk voor de ontwikkeling en realisatie van zijn project. Projecten kunnen subsidie ontvangen om een IBA-plus op het project te realiseren. De ‘plus’ is een door IBA toegevoegde waarde in kwaliteit of uitvoering op de projecten, die zonder IBA niet of maar deels gerealiseerd kan worden.

De aandeelhouders van IBA, 9 gemeentes en de provincie, beslissen samen welke projecten subsidie ontvangen.

Wat is er te zien in 2020?

IBA Parkstad is in 2013 gestart. In 2020, het expojaar van IBA Parkstad, presenteert IBA de reeds gerealiseerde projecten of projecten die in realisatie zijn. In 2020 eindigt het IBA-proces niet. De projecten doorlopen een dynamisch proces en ontwikkelen zich verder, ook na 2020.

Doelstelling is dat Parkstad in 2020 een sterkere en veerkrachtigere regio is. Met een duurzamere economie, met een belangrijke rol voor groen en hergebruik van materialen. Parkstad als aantrekkelijk gebied om te wonen, werken en recreëren.

Meer weten oer IBA Parkstad?

IBA-Parkstad heeft een eigen website: www.iba-parkstad.nl. Hier vindt u o.a. informatie over IBA Parkstad, de organisatie, de werkwijze en de ingediende projecten.