“De Einstein Telescope is als nieuwe generatie meetinstrument van het heelal niet alleen een leuk feestje voor wetenschappers, maar voor ons allemaal”, verzekert natuurkundige Gideon Koekoek de bezoekers aan het gratis publieksevent de Einstein Telescope Experience van de Provincie Limburg. “Uiteraard draait de Einstein Telescope om de wetenschap maar even zeer om de nieuwe technologie die bij de ontwikkeling en bouw komt kijken en uiteindelijk ook om de maatschappij. Want neem van mij aan, we gaan ontdekkingen doen die we nu nog niet overzien en die ons als maatschappij verder helpen.”
De wereld willen begrijpen
Diederik Jekel neemt het publiek van jong tot iets ouder allereerst mee naar het oude Egypte waar ze ontdekten dat de sterrenhemel een bepaald ritme had. “Ze waren nieuwsgierig naar de beweging van de sterren en wilden begrijpen hoe de wereld om hen heen werkt. Ze kwamen erachter dat het heelal als een klok werkte en droge en natte periodes aankondigden. Een nieuwsgierigheid die tot rijke oogsten leidde.”
Diezelfde nieuwsgierigheid leidde begin 17e eeuw tot de uitvinding van de telescoop. Jekel vertelt hoe de Zeeuwse brillenmaker Hans Lippershey de telescoop heeft uitgevonden en daarmee het onzichtbare zichtbaar maakte. “Ineens werden er dingen zichtbaar die men nog nooit had gezien zoals bijvoorbeeld bacteriën. Stel je eens voor: de allereerste blik op een stukje brood onder een telescoop. De schrik wat er allemaal in beweegt. Ons wereldbeeld veranderde hierdoor compleet.”
Net als in 1915 toen Albert Einstein met zijn relativiteitstheorie de natuurkundige kijk op het heelal veranderde. Jekel: “De heersende gedachte was dat de ruimte niets was, maar Einstein zei: de ruimte zelf is ook iets. Het heeft eigenschappen en beïnvloedt de sterren, planeten en alle materie in het heelal. Het houdt alles op zijn plaats. En dat gaat de Einstein Telescope meten. Zwaartekrachtgolven die ons weer een andere kijk op de ruimte zullen geven.”
Het gewiebel van het heelal meten
Want waarom zou je maar met één zintuig – namelijk kijken via telescopen – het heelal onderzoeken, vervolgt natuurkundige Gideon Koekoek het plenaire deel van de Einstein Telescope Experience. “Door te luisteren en zwaartekrachtgolven te meten, zullen we beter begrijpen hoe het universum in elkaar zit. Maar hoe meet je het gewiebel van het heelal?” Aan de hand van badeendjes in een waterbak en de beweging van een metalen spiraal laat hij zien hoe rimpelingen in de ruimte werken en berekend kunnen worden. En legt hij uit hoe de Einstein Telescope ondergronds gaat meten via laserstralen en spiegels op grote afstanden zodat de geringste rimpeling vastgelegd kan worden.
“Grote kans dat we verrast worden door wat we gaan ontdekken. Het heelal is ook een groot geschiedenisboek waarin we terug kunnen kijken naar het verleden. Alleen zit er een grens aan kijken. De oerknal is onmogelijk te zien, maar metingen van zwaartekrachtgolven kunnen het wel zichtbaar maken.”
Zoektocht naar oorsprong natuurkrachten
“De Einstein Telescope gaat voor een Galileaanse ontwikkeling in de wetenschap zorgen”, begint kosmoloog en natuurkundige Thomas Hertog zijn keynote over de oerknal, verwijzend naar de verbeterde telescoop van Galileo Galilei in 1609 waarmee hij bewees dat de planeten om de zon draaien. “We hebben in 400 jaar een prachtig beeld opgebouwd van het heelal, maar dat is nog steeds een heel beperkt beeld. De meeste materie bestaat uit donkere materie en donkere energie. Het meeste weten we dus niet. Met de Einstein Telescope zullen we verder gaan dan ooit mogelijk was.”
Hertog legt uit hoe de relativiteitstheorie van Albert Einstein draait om de wisselwerking tussen ruimte en tijd aan de ene kant en materie en energie aan de andere kant. En hoe de Belgische priester Georges Lemaître begin vorige eeuw berekende dat het uitdijende heelal naar het verleden toe krimpt. Hertog werpt de vraag der vragen op, afkomstig van de natuurkundige Stephen Hawking waarmee hij heeft gewerkt: ‘Het universum lijkt ontworpen. Waarom is het zoals het is?’ Uiteindelijk draait het om de zoektocht naar de oorsprong van alle natuurkrachten.
Nieuwsgierigheid de sleutel van antwoorden
Die natuurkrachten konden de bezoekers tijdens interactieve experiences in meerdere ruimtes van de Nieuwe Nor ontdekken en leren meten. Van een workshop sterrenstof tot een interferometer bouwen en van proefboringen in een zandbak nabootsen tot een film over zwarte gaten. Met nieuwsgierigheid als drijfveer. En dat, besluit dagvoorzitter en wetenschapscommunicator Yvonne Smit van deze Experience, is de sleutel tot het vinden van antwoorden. Na al deze inzichten opende de mysteriebox helemaal en sprong de sleutelhanger eruit die alle bezoekers mee naar huis kregen.
